Sağsağan

Milad adı çəkiləndə adamın ağlına, demək olar ki, avtomatik olaraq Çarlz Dikkens gəlir. Bunun iki çox əsas səbəbi var. Əvvəla, Dikkens Milad haqqında həqiqətən yazmış azsaylı ingilis yazıçılarından biridir. Milad ingilislərin ən sevimli bayramıdır, amma buna baxmayaraq, bu bayram ədəbiyyata heyrətamiz dərəcədə az şey verib. Karollar var — onların əksəriyyəti orta əsrlərdən qalmadır; Robert Briczin, T. S. Eliotun və daha bir neçə şairin cüzi sayda şeiri var, bir də Dikkens var. Bundan başqa, demək olar ki, heç nə yoxdur.

İkincisi, Dikkens müasir yazıçılar arasında xoşbəxtliyin inandırıcı mənzərəsini yarada bilən, bəlkə də yeganə, hər halda ən nadir yazıçıdır.

Dikkens Milad mövzusuna iki dəfə uğurla müraciət edib: «Pikvik klubunun qeydləri»ndə bir fəsildə və «Milad nəğməsi»ndə. Sonuncu əsər Leninə ölüm yatağında oxunmuşdu və arvadının dediyinə görə, Lenin onun «burjua sentimentalizminə» qətiyyən dözə bilməmişdi.

Müəyyən mənada Lenin haqlı idi. Amma səhhəti bir qədər yaxşı olsaydı, yəqin ki, əsərin maraqlı sosioloji məna daşıdığını görərdi.

Əvvəla, Dikkens nə qədər qalın boya çəksə də, Balaca Timotinin «kövrək taleyini» nə qədər adamın boğazında düyünə çevirsə də, Kraçit ailəsi özünü xoşbəxt hiss edən insanlar təsiri bağışlayır. Onlar, məsələn, Uilyam Morrisin «Heç yerdən xəbərlər» əsərindəki vətəndaşlar kimi yox, doğrudan da xoşbəxt səslənirlər.

Üstəlik — Dikkensin bunu anlaması onun qüdrətinin sirlərindən biridir — onların xoşbəxtliyi əsasən müqayisədən, təzaddan doğur. Onlar şən və gümrahdırlar, çünki heç olmasa ildə bir dəfə qarınlarını doyurmağa kifayət qədər yeməkləri var.

Qurd qapıdadır, amma quyruğunu bulayır.

Milad pudinqinin buxarı lombardların və əzablı muzdlu əməyin tutqun fonu üzərindən yayılır, Skruccun xəyalı isə ikiqat mənada süfrənin yanında dayanır. Bob Kraçit hətta Skruccun sağlığına içmək istəyir, missis Kraçit isə haqlı olaraq buna etiraz edir.

Kraçitlər Miladı məhz ona görə yaşaya bilirlər ki, Milad ildə yalnız bir dəfə gəlir. Onların xoşbəxtliyi də məhz buna görə inandırıcıdır: bu xoşbəxtlik natamam kimi təsvir olunur.

Bunun əksinə olaraq, daimi xoşbəxtliyi təsvir etmək üçün edilən bütün cəhdlər uğursuzluğa düçar olub. Utopiyalar — yeri gəlmişkən, «Utopiya» sözü «yaxşı yer» demək deyil, sadəcə «mövcud olmayan yer» deməkdir — son üç-dörd yüz ilin ədəbiyyatında çox yayılıb. Lakin onların «müsbət» olanları həmişə dadsız və cansıxıcıdır, çox vaxt canlılıqdan da məhrumdurlar.

Müasir utopiyaların ən məşhurları, şübhəsiz ki, Herbert Uellsin yaratdıqlarıdır. Uellsin gələcək haqqında təsəvvürü iyirminci illərin əvvəllərində yazdığı iki kitabda — «Yuxu» və «Tanrılar kimi insanlar» əsərlərində — demək olar ki, tam ifadəsini tapıb.

Burada Uellsin görmək istədiyi, yaxud görmək istədiyini düşündüyü dünya ilə qarşılaşırıq. Bu dünyanın əsas xüsusiyyətləri maariflənmiş həzzpərəstlik və elmi maraqdır. İndi əziyyət çəkdiyimiz bütün bədbəxtliklər və bəlalar yoxa çıxıb: cəhalət, müharibə, yoxsulluq, çirkab, xəstəlik, məyusluq, aclıq, qorxu, həddindən artıq əmək, xurafat — hamısı yox olub.

Belə ifadə edəndə bu dünyanın hamımızın arzuladığı dünya olduğunu inkar etmək mümkün deyil. Axı Uellsin aradan qaldırmaq istədiyi hər şeyi biz də aradan qaldırmaq istəyirik.

Amma görəsən, həqiqətən Uellsin utopiyasında yaşamaq istəyən varmı?

Əksinə, belə bir dünyada yaşamamaq, çılpaq məktəb müəllimələrinin dolaşdığı, gigiyenik bağ şəhərciyində səhər yuxudan oyanmamaq istəyi artıq şüurlu siyasi motivə çevrilib.

«Cəsur yeni dünya» kimi bir kitab müasir insanın yaratmaq imkanına malik olduğu rasional, həzzpərəst cəmiyyətdən duyduğu həqiqi qorxunun ifadəsidir. Bu yaxınlarda bir katolik yazıçı demişdi ki, utopiyalar artıq texniki baxımdan həyata keçirilə biləndir və buna görə də utopiyadan necə qaçmaq məsələsi ciddi problemə çevrilib.

Bunu sadəcə axmaq bir fikir kimi kənara atmaq olmaz. Çünki faşist hərəkatının mənbələrindən biri həddindən artıq rasional və həddindən artıq rahat dünyadan qaçmaq arzusudur.

Bütün «müsbət» utopiyalar kamilliyi əsas şərt kimi qəbul etməkdə bir-birinə bənzəyir, amma xoşbəxtliyi təsvir edə bilmirlər.

«Heç yerdən xəbərlər» Uellsin utopiyasının bir növ şirinləşdirilmiş variantıdır. Hamı mehriban və ağıllı davranır, bütün mebellər Liberty mağazasından alınır, amma əsərdən qalan ümumi təəssürat bir növ sulu, rəngsiz kədərdir.

Daha maraqlısı budur ki, bütün zamanların ən böyük xəyal gücünə malik yazıçılarından biri olan Conatan Svift də «müsbət» utopiya yaratmaq məsələsində başqalarından daha uğurlu deyil.

«Qulliverin səyahətləri»nin ilk hissələri insan cəmiyyətinə qarşı indiyə qədər yazılmış ən sarsıdıcı hücumlardan biridir. Oradakı hər söz bu gün də öz əhəmiyyətini saxlayır; bəzi yerlərdə bizim dövrümüzün siyasi dəhşətlərinin kifayət qədər dəqiq peyğəmbərliyinə rast gəlmək olur.

Amma Sviftin uğursuzluğu heyran olduğu bir canlılar irqini təsvir etməyə çalışanda başlayır.

Kitabın son hissəsində iyrənc Yahuların əksinə olaraq nəcib Houyhnhnmlər — insan qüsurlarından azad, ağıllı atlar bizə göstərilir.

Lakin bu atlar, bütün yüksək xarakterlərinə və dəyişməz sağlam düşüncələrinə baxmayaraq, son dərəcə cansıxıcı məxluqlardır. Başqa utopiyaların sakinləri kimi onlar da əsasən hər cür hay-küydən qaçmaqla məşğuldurlar. Sakit, rəngsiz, «ağıllı» həyat sürürlər; nə mübahisə, nə nizamsızlıq, nə də hər hansı təhlükə tanıyırlar. Amma bununla yanaşı, «ehtirasdan», o cümlədən fiziki məhəbbətdən də məhrumdurlar.

Özlərinə tərəf müqabili evlilik üçün yevgenik prinsiplərlə seçir, həddindən artıq məhəbbətdən qaçır və vaxtları çatanda ölməyə elə bil məmnuniyyətlə razılaşırlar.

Svift kitabın əvvəlki hissələrində insan axmaqlığının və alçaqlığının hara apardığını göstərmişdi. Amma axmaqlığı və alçaqlığı insandan götürsən, görünür, geriyə yalnız ilıq, yaşamağa demək olar ki, dəyməyən bir həyat qalır.

Tamamilə o biri dünyaya aid xoşbəxtliyi təsvir etmək cəhdləri də bundan artıq uğurlu olmayıb.

Cənnət də Utopiya qədər uğursuzdur. Cəhənnəm isə ədəbiyyatda özünə layiqli yer tutub və çox vaxt son dərəcə ətraflı və inandırıcı şəkildə təsvir olunub.

Hamıya məlumdur ki, xristian cənnəti adətən necə təsvir edilirsə, heç kimi özünə cəlb etməz. Cənnət haqqında yazan xristian müəlliflərin demək olar hamısı açıq şəkildə deyir ki, onu təsvir etmək mümkün deyil, yaxud qızıl, qiymətli daşlar və sonsuz himnlər oxuyan insanlardan ibarət dumanlı bir mənzərə yaradır.

Doğrudur, bu təsvirlər dünyanın ən gözəl şeirlərindən bəzilərinə ilham verib:

Divarları xalsedondandır,
Sədləri kvadrat almazlardan,
Qapıları saf incilərdən —
Zəngin və nadir incilərdən!

Amma bunun bacarmadığı şey adi insanın həqiqətən yaşamaq istədiyi bir vəziyyəti təsvir etməkdir.

Bir çox təbliğatçı keşişlər, bir çox yezuit rahibləri — məsələn, Ceyms Coysun «Sənətkarın gənclik portreti» əsərindəki dəhşətli xütbəyə baxın — Cəhənnəm haqqında sözlə çəkdikləri mənzərələrlə öz dinləyicilərini az qala dəridən çıxarıblar. Amma söhbət Cənnətə gəlib çatanda dərhal «ekstaz», «səadət» kimi sözlərin arxasına çəkilirlər və bunların əslində nədən ibarət olduğunu deməyə çox az cəhd göstərirlər.

Bəlkə də bu mövzuda ən canlı yazı Tertullianın Cənnətin əsas sevinclərindən birinin lənətlənmişlərin işgəncələrini seyr etmək olduğunu izah etdiyi məşhur parçadır.

Bütpərəstlərin Cənnət təsvirləri də bundan yaxşı deyil, olsa-olsa bir az yaxşıdır. Elə təəssürat yaranır ki, Elisey çöllərində həmişə alatorandır.

Tanrıların yaşadığı Olimp — nektarı, ambroziyası, nimfaları və Hebaları ilə, D. H. Lourensin onları adlandırdığı kimi, «ölməz fahişələri» ilə — xristian Cənnətindən bir qədər daha doğma görünə bilər. Amma orada da uzun müddət qalmaq istəməzdiniz.

Müsəlman Cənnətinə gəldikdə isə — hər kişiyə yetmiş yeddi hurinin düşdüyü, onların da hamısının eyni vaxtda diqqət tələb etdiyi bu yer sadəcə kabusdur.

Spiritistlər də daim «hər şey işıqlı və gözəldir» desələr də, düşünən insanın dözə biləcəyi, bir yana qalsın, arzulaya biləcəyi hansısa o biri dünya məşğuliyyətini təsvir edə bilmirlər.

Nə utopik, nə də o biri dünyaya aid olan, sadəcə cismani həzz üzərində qurulmuş kamil xoşbəxtliyi təsvir etmək cəhdləri də eyni aqibətlə üzləşir. Onların hamısı boşluq, bayağılıq, yaxud hər ikisinin qarışığı təsiri bağışlayır.

Volter «Bakirə» əsərinin əvvəlində IX Karlın məşuqəsi Aqnes Sorellə keçirdiyi həyatı təsvir edir. O deyir ki, onlar «həmişə xoşbəxt idilər».

Bəs onların xoşbəxtliyi nədən ibarət idi?

Bitib-tükənməyən ziyafətlərdən, içkidən, ovdan və məhəbbət macəralarından.

Bir neçə həftədən sonra belə həyatdan kim bezməz?

Rablenö o biri dünyada bu dünyada çəkdikləri əzabların əvəzini çıxaraq kef çəkən xoşbəxt ruhları təsvir edir. Onlar təxminən belə tərcümə edilə biləcək bir mahnı oxuyurlar:

«Tullanmaq, oynamaq, hoqqa çıxarmaq,
Ağından da, qırmızısından da şərab içmək,
Bütün günü heç bir iş görmədən
Qızıl pulları saymaq…»

Axı nə qədər cansıxıcı səslənir!

Sonsuz «xoş həyat» anlayışının boşluğu Breygelin «Tənbəllər ölkəsi» tablosunda daha aydın görünür: üç yekə, kök adam baş-başa uzanıb yatır, qaynadılmış yumurtalarla qızardılmış donuz budları isə özləri gəlib onların ağzına düşür.

Görünür, insan övladı xoşbəxtliyi yalnız təzad şəklində təsəvvür etməyə, bəlkə də təsəvvür etmək gücünə malik deyil.

Cənnət və Utopiya təsəvvürlərinin əsrdən əsrə dəyişməsinin səbəbi də budur.

Sənayeləşmədən əvvəlki cəmiyyətdə Cənnət sonsuz istirahət yeri və qızılla döşənmiş məkan kimi təsvir olunurdu, çünki adi insanın həyatı həddindən artıq əmək və yoxsulluqdan ibarət idi.

Müsəlman Cənnətindəki hurilər isə çoxarvadlı cəmiyyətin əks-sədası idi; belə cəmiyyətdə qadınların əksəriyyəti varlı kişilərin hərəmxanalarında gözdən itirdi.

Amma «əbədi səadət» təsvirlərinin hamısı ona görə uğursuz olur ki, səadət əbədi olduqda — əbədiyyət də sonsuz zaman kimi başa düşüldükdə — təzad aradan qalxır.

Ədəbiyyatımızda kök salmış bəzi təsəvvürlər vaxtilə mövcud olmuş, indi isə yoxa çıxmış maddi şəraitdən doğub.

Bahar kultu buna nümunədir.

Orta əsrlərdə bahar ilk növbədə qaranquşlar və çöl çiçəkləri demək deyildi. Bahar yaşıl tərəvəz, süd və təzə ət demək idi — tüstülü, pəncərəsiz daxmalarda aylarla duzlu donuz əti ilə yaşadıqdan sonra bunların ortaya çıxması demək idi.

Bahar mahnıları şən idi:

«Yeməkdən, kef etməkdən başqa iş görmə,
Şən ili bizə bəxş edən Göyə şükür et.
Ət ucuz, qadınlar əlçatan olanda,
Gənc, güclü oğlanlar ora-bura dolaşanda
Nə qədər şən,
Nə qədər şən!»

Çünki həqiqətən də sevinməyə bir səbəb vardı.

Qış qurtarmışdı — əsas məsələ də bu idi.

Miladın özü, xristianlıqdan əvvəlki bir bayram olaraq, yəqin ki, dözülməz şimal qışının yeknəsəqliyini pozmaq üçün arabir həddindən artıq yeyib-içmək lazım gəldiyindən yaranmışdı.

Bəşəriyyətin xoşbəxtliyi yalnız əməkdən və ya ağrıdan azad olmaq kimi təsəvvür edə bilməməsi sosialistlər qarşısında ciddi problem qoyur.

Dikkens yoxsul bir ailənin qızardılmış qazın üstünə necə iştahla hücum çəkdiyini təsvir edə və onları xoşbəxt göstərə bilir. Amma kamil kainatların sakinləri heç bir təbii şənliyə malik görünmür və bununla yanaşı, çox vaxt olduqca itələyici təsir bağışlayırlar.

Lakin aydındır ki, bizim məqsədimiz Dikkensin təsvir etdiyi dünya deyil. Yəqin ki, Dikkensin təsəvvür edə bildiyi hər hansı dünya da deyil.

Sosialistlərin məqsədi sonda hər şeyin yaxşı qurtardığı, çünki mehriban qocaların hinduşkaları payladığı bir cəmiyyət yaratmaq deyil.

Əgər «xeyriyyə»nin lazımsız olacağı cəmiyyəti nəzərdə tutmuruqsa, onda nə istəyirik?

Biz elə bir dünya istəyirik ki, burada dividendləri ilə Skrucc, vərəmli ayağı ilə Balaca Timoti ağlasığmaz olsun.

Bəs bu o deməkdirmi ki, biz ağrısız, zəhmətsiz bir Utopiya yaratmağa çalışırıq?

«Tribyun» qəzetinin redaktorlarının mənimlə razılaşmaya biləcəklərini də nəzərə alaraq deyərdim ki, sosializmin həqiqi məqsədi xoşbəxtlik deyil.

Xoşbəxtlik indiyə qədər həmişə bir əlavə nəticə olub və bildiyimiz qədər, gələcəkdə də belə qala bilər.

Sosializmin həqiqi məqsədi insan qardaşlığıdır.

Bunu çoxları daxilən hiss edir, amma adətən söyləmir, ya da kifayət qədər ucadan söyləmir.

İnsanlar ömürlərini ürəkparçalayan siyasi mübarizələrə sərf edir, vətəndaş müharibələrində özlərini öldürtdürür, Gestaponun gizli həbsxanalarında işgəncələrə məruz qalırlar. Bütün bunları hansısa mərkəzdən qızdırılan, kondisionerli, neon lampalarla işıqlandırılmış Cənnət yaratmaq üçün etmirlər.

Onlar ona görə mübarizə aparırlar ki, insanların bir-birini aldadıb öldürdüyü yox, bir-birini sevdiyi bir dünya istəyirlər.

Və onlar ilk növbədə məhz belə bir dünya istəyirlər.

Bundan sonra hara gedəcəyimiz isə o qədər də aydın deyil. Gələcəyi bütün xırdalıqları ilə qabaqcadan görməyə çalışmaq yalnız əsas məsələni qarışdırır.

Sosialist düşüncəsi proqnoz verməli olur, amma yalnız geniş mənada.

İnsan bəzən yalnız dumanlı şəkildə görə bildiyi məqsədlərə doğru getməli olur.

Məsələn, bu gün dünya müharibə içindədir və sülh istəyir. Amma dünya sülhün nə olduğunu bilmir, belə bir təcrübəsi yoxdur. Əgər bir vaxtlar Nəcib Vəhşi həqiqətən mövcud olmayıbsa, onda bəşəriyyətin sülh təcrübəsi heç olmayıb.

Dünya mövcud ola biləcəyini yalnız qeyri-müəyyən şəkildə hiss etdiyi, lakin dəqiq ifadə edə bilmədiyi bir şeyi istəyir.

Bu Milad günü minlərlə insan Rusiyanın qarla örtülmüş çöllərində qan içində can verəcək, buz kimi sularda boğulacaq, yaxud Sakit okeanın bataqlıq adalarında bir-birini parça-parça edəcək.

Evlərindən didərgin düşmüş uşaqlar Almaniya şəhərlərinin xarabalıqları arasında yemək axtaracaqlar.

Belə şeylərin daha heç vaxt baş verməməsini təmin etmək yaxşı bir məqsəddir.

Amma dinc dünyanın bütün təfərrüatları ilə necə olacağını söyləmək tamam başqa məsələdir.

Utopiya yaradanların demək olar hamısı dişi ağrıyan və buna görə xoşbəxtliyin diş ağrısının olmamasından ibarət olduğunu düşünən adama bənzəyir.

Onlar yalnız müvəqqəti olduğu üçün qiymətli olan bir vəziyyəti sonsuza qədər uzatmaqla kamil cəmiyyət yaratmaq istəyirdilər.

Daha düzgün yol belə demək olardı: bəşəriyyətin hərəkət etməli olduğu müəyyən istiqamətlər var; böyük strategiya xəritədə göstərilə bilər, amma təfərrüatlı gələcək proqnozu bizim işimiz deyil.

Kamilliyi təsəvvür etməyə çalışan hər kəs əslində öz daxili boşluğunu göstərir.

Bu, hətta Svift kimi böyük yazıçıya da aiddir. O, yepiskopu və ya siyasətçini elə dəqiq və amansızcasına didib-parçalaya bilir, amma fövqəlinsan yaratmağa çalışanda oxucuda belə bir təəssürat yaradır ki, bəlkə də özü heç vaxt bunu nəzərdə tutmasa da, iyrənc Yahuların daxilində inkişaf etmək imkanı maariflənmiş Houyhnhnmlərinkindən daha çoxdur.